Tìm hiểu nguyên nhân và cách chữa bệnh sốt rét

Bệnh sốt rét khá phổ biến ở Việt Nam và nguy cơ mắc ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình trạng sức khỏe. Vậy đâu là những nguyên nhân và dấu hiệu để nhận biết được bệnh lý này.

Bệnh sốt rét là gì?

Bệnh sốt rét được biết đến là một căn bệnh nguy hiểm đến tính mạng bởi ký sinh trùng sốt rét Plasmodium gây nên. Những trường hợp bị muỗi Anophen đốt, khi đó ký sinh trùng sẽ truyền vào mạch máu gây nên bệnh ký này.

1. Đặc điểm của bệnh.

1.1. Định nghĩa ca bệnh.

-  Ca bệnh lâm sàng (suspected malaria): Bệnh nhân có các triệu chứng lâm sàng điển hình hoặc sốt không điển hình mà không được xét nghiệm máu hoặc kết quả xét nghiệm âm tính nhưng có 4 đặc điểm sau: (1) hiện đang sốt (trên 37,50C) hoặc có sốt trong 3 ngày gần đây; (2) không giải thích được nguyên nhân gây sốt khác; (3) đang ở hoặc qua lại vùng sốt rét trong vòng 9 tháng trở lại; (4) điều trị bằng thuốc sốt rét có đáp ứng tốt trong vòng 3 ngày.

+  Sốt rét thể thông thường (uncomplicated malaria):

Cơn sốt sơ nhiễm: cơn sốt đầu tiên thường không điển hình, sốt cao liên miên vài ngày liền. Những lần sốt sau điển hình hơn.

Cơn sốt điển hình: một cơn sốt rét điển hình lần lượt qua 3 giai đoạn sau:

Giai đoạn rét run: rét run toàn thân, môi tái, mắt quầng, nổi da gà. Giai đoạn rét run khoảng 30 phút - 2 giờ.

Giai đoạn sốt nóng: rét run giảm, bệnh nhân thấy nóng dần, thân nhiệt có thể tới 400C - 410C, mặt đỏ, da khô nóng, mạch nhanh, thở nhanh, đau đầu, khát nước, có thể hơi đau tức vùng gan lách. Giai đoạn sốt nóng khoảng 1-3 giờ.

Giai đoạn vã mồ hôi: thân nhiệt giảm nhanh, vã mồ hôi, khát nước, đỡ nhức đầu, mạch trở lại bình thường, bệnh nhân cảm thấy dễ chịu và ngủ thiếp đi.

Cơn sốt thể cụt: sốt không thành cơn, chỉ thấy ớn rét, gai sốt, kéo dài khoảng 1-2 giờ. Thể sốt này hay gặp ở những bệnh nhân đã nhiễm sốt rét nhiều năm.

Thể ký sinh trùng lạnh (người lành mang trùng): xét nghiệm máu có ký sinh trùng nhưng không bị sốt, vẫn sinh hoạt và lao động bình thường. Trường hợp này hay gặp trong điều tra cắt ngang tại vùng sốt rét lưu hành nặng.

Chu kỳ của cơn sốt khác nhau tuỳ loại ký sinh trùng. Sốt do P.falciparum: sốt hàng ngày, tính chất cơn sốt nặng, hay gây sốt rét ác tính và tử vong nếu không điều trị kịp thời. Sốt do P.vivax: thường sốt cách nhật (cách 1 ngày sốt 1 cơn). Sốt do P.malariae và P.ovale:  sốt cách nhật hoặc sốt 3 ngày 1 cơn.

+ Sốt rét biến chứng - Sốt rét ác tính (complicated malaria).

Thể não (chiếm 80-95% sốt rét biến chứng):

Dấu hiệu tiền ác tính nổi bật là có rối loạn ý thức (li bì hoặc vật vã, cuồng sảng, nói lảm nhảm), sốt cao liên tục, mất ngủ nhiều, nhức đầu dữ dội, nôn hoặc tiêu chảy nhiều, thể trạng nặng. Hội chứng tâm thần: hôn mê đột ngột hoặc từ từ, hôn mê sâu dần. Co giật kiểu động kinh. Rối loạn cơ vòng, đồng tử dãn. Các dấu hiệu khác: rối loạn hô hấp hoặc suy hô hấp do phù não, ứ đọng đờm dãi. Huyết áp giảm do mất nước, hoặc tăng do phù não. Nôn và tiêu chảy. Có thể gặp suy thận, đái ít hoặc vô niệu, urê huyết cao, đái huyết cầu tố do tan máu ồ ạt. Tỷ lệ tử vong do sốt rét ác tính thể não từ 20 - 50%.

Thể đái huyết cầu tố.

Là thể diễn biến nặng do tan huyết ồ ạt, trụy tim mạch, suy thận. Sốt thành cơn dữ dội, nôn khan hoặc dịch mầu vàng, đau lưng. Vàng da, niêm mạc do tán huyết. Đái ra huyết cầu tố, nước tiểu màu đỏ nâu sau chuyển sang màu cà phê hoặc màu nước vối đặc, lượng nước tiểu sau giảm dần và vô niệu. Thiếu máu và thiếu oxy cấp. Hồng cầu và huyết sắc tố giảm mạnh.

Thể giá lạnh: toàn thân lạnh, huyết áp tụt, da xanh tái, ra nhiều mồ hôi, đau đầu.

Thể phổi: khó thở, thở nhanh, tím tái, có thể khạc ra bọt màu hồng. Đáy phổi có nhiều ran ẩm, ran ngáy.

Thể gan mật: vàng da vàng mắt, buồn nôn và nôn. Phân màu vàng, nước tiểu màu vàng có nhiều muối mật. Hôn mê.

Thể tiêu hóa: đau bụng, nôn, tiêu chảy cấp, thân nhiệt hạ.

Sốt rét ở phụ nữ có thai: Phụ nữ có thai mắc sốt rét dễ bị sốt rét biến chứng hoặc sẩy thai, thai chết lưu hoặc đẻ non.

Sốt rét bẩm sinh (hiếm gặp): Mẹ mang thai nhiễm sốt rét và có tổn thương tế bào rau thai ngăn cách giữa máu mẹ và con. Bệnh xuất hiện sớm ngay sau đẻ, trẻ quấy khóc, sốt, vàng da, gan lách to.

Sốt rét ở trẻ em: Trẻ trên 6 tháng tuổi dễ mắc sốt rét do hết miễn dịch của mẹ và  huyết sắc tố F. Trẻ mắc sốt rét thường sốt cao liên tục hoặc dao động, nôn, tiêu chảy, bụng chướng, gan lách to, có dấu hiệu màng não và co giật. Tỷ lệ tử vong cao.

-  Ca bệnh xác định mắc sốt rét (conform case) là bệnh nhân có ký sinh trùng sốt rét dương tính trong máu được khẳng định qua xét nghiệm máu.

1.2. Chẩn đoán phân biệt với một số bệnh tương tự.

- Phân biệt sốt rét sơ nhiễm với thương hàn, sốt mò, dengue xuất huyết độ I, nhiễm vi rút đường hô hấp trên (cúm, Adeno).

- Phân biệt sốt rét tái phát với nhiễm khuẩn huyết, viêm đường tiết niệu, viêm đường mật, áp xe gan.

1.3. Xét nghiệm.

-  Loại mẫu bệnh phẩm: máu.

-  Phương pháp xét nghiệm:

+ Phương pháp nhuộm giemsa: lam máu nhuộm giemsa soi kính hiển vi quang học.  Phương pháp này được coi là chuẩn vàng để xác định ký sinh trùng sốt rét.

+ Phương pháp nhuộm nhanh AO (Acridine Orange) soi kính hiển vi huỳnh quang.

+ Phương pháp QBC (Quantative Buffy Coat) soi kính hiển vi huỳnh quang.

+ Các test chẩn đoán nhanh (rapid diagnostic test) dựa trên phương pháp miễn dịch sắc ký phát hiện kháng nguyên ký sinh trùng sốt rét trong máu.

+ Phương pháp sinh học phân tử (polymerase chain reaction - PCR): có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, có thể phát hiện 1 ký sinh trùng/mm3 máu, chẩn đoán được sốt rét tái phát hay sốt rét tái nhiễm.

+ Phương pháp phát hiện kháng thể sốt rét: phương pháp huỳnh quang gián tiếp (indirect fluorescent antibody test - IFAT) và phương pháp liên kết lên men hấp thụ miễn dịch (enzyme-linked-immunosorbent assay - ELISA) đều phát hiện kháng thể trong huyết thanh bệnh nhân sốt rét.

Tìm hiểu những dấu hiệu để nhận biết được bệnh sốt rét

Theo các bác sĩ chuyên khoa cho biết khi mắc bệnh sốt rét sẽ xảy ra những dấu hiệu và triệu chứng như sau:

• Cơ thể thường ớn lạnh từ mức độ vừa đến nặng;
• Xuất hiện những cơn sốt cao;
• Đổ nhiều mồ hôi;
• Đau nhức đầu;
• Nôn mửa và buồn nôn;
• Bị tiêu chảy;
• Cơ thể bị thiếu máu;
• Các cơ dần bị mỏi và đau;
• Xuất hiện những cơn co giật;
• Bị hôn mê;
• Đi đại tiện ra máu;

Tốt nhất mọi người nên gặp bác sĩ nếu gặp một trong những triệu chứng nêu trên. Đồng thời, trao đổi với bác sĩ để biết được phương pháp điều trị bệnh hiệu quả.

Nguy cơ mắc bệnh sốt rét cao

Sốt rét là bệnh lý khá phổ biến ở những khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới và bệnh có thể ảnh hưởng đến bất kỳ lứa tuổi nào. Tuy nhiên, bệnh lý này có thể kiểm soát được, hãy trao đổi kỹ với các bác sĩ để hiểu rõ hơn về phương pháp điều trị cũng như cách phòng bệnh hiệu quả.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh sốt rét mọi người nên biết đến, cụ thể:

- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

- Những người sống/ di cư đến những vùng nhiệt đới nơi căn bệnh phổ biến như những quốc gia Châu Phi; tiểu lục địa Châu Á; phía Nam sa mạc Sahara, quần đảo Solomon,...

- Những vùng quê khó khăn.

- Thiếu hiểu biết về cách phòng bệnh an toàn.

- Ít/ không được tiếp cận với quá trình chăm sóc Y tế.

Giải pháp làm giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh sốt rét

Theo thông tin của một số giảng viên Khoa Cao đẳng Dược Sài Gòn chia sẻ về những phương pháp giảm thiểu được những nguy cơ mắc bệnh lý này như sau:

Phun thuốc diệt muỗi theo định kỳ lên tường nhà.

Luôn giữ gìn nơi ở sạch sẽ và khô ráo và hợp vệ sinh. Mọi người hãy sử dụng Phenyl, Detol để làm sạch nhà vệ sinh.

Khi đi ngủ nên mắc mùng.

Mọi người nên mặc quần; áo tay dài, nhất là khi đến những nơi có dịch bệnh lan rộng.

Những đối tượng mắc bệnh sốt rét cần chú ý đến chế độ ăn uống, nên ăn những thức ăn dạng lỏng. 

Thời gian phục hồi bệnh mọi người hãy tăng cường ăn thêm rau xanh và các loại trái cây tốt cho sức khỏe.

Tốt nhất không được để nước đọng hay ao hồ quanh nhà.

Khi có bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến bệnh hay liên hệ đến các sĩ để được trao đổi kỹ. Đồng thời, thăm khám sức khỏe định kỳ khi sớm phát hiện bệnh các bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị kịp thời.

Hy vọng với tất cả những thông tin vừa cung cấp trên đã giúp mọi người hiểu được bệnh sốt rét là gì cũng như những triệu chứng nhận biết bệnh. Hãy luôn đảm bảo rằng luôn giữ cho chỗ ở được sạch sẽ, thoáng mát để muỗi không sinh sôi; phát triển đây là một trong giải pháp phòng bệnh tối ưu nhất dành cho mọi người.